10 książek o II wojnie światowej

Siedemdziesiąt osiem lat temu nie rozbrzmiał pierwszy dzwonek, rozpoczynający nowy rok szkolny. Dzień pierwszego września sprzed prawie osiemdziesięciu lat był tym dniem, który zmienił życie wszystkich, i miał wpływ także na to jak i gdzie żyjemy dzisiaj. Pierwszy dzień jednego z najtragiczniejszych okresów historii XX wieku, ale chyba też i całej historii. Człowiek jest jednak istotą o ogromnej woli przetrwania i zdolnościach aklimatyzacyjnych. Potrafimy dostosować się niemal do wszystkiego. Tak więc i wtedy toczyło się w miarę normalne życie. Było nie tylko smutno i strasznie, ale też czasem można było się pośmiać, zakochać. Jak opowiadała Danuta Szaflarska, nawet w trakcie powstania, wieczorami, siedząc na grobie świeżo pochowanych powstańców, śpiewano, grano, opowiadano sobie historie. Wybierając książki do dzisiejszego zestawienia, starałem się omijać te najbardziej oczywiste, i dobrać je tak, żeby pokazywały jak najwięcej odcieni II wojny światowej.

1. Stanisław Lem - "Szpital przemienienia"

Chyba jedna z najcięższych i najtrudniejszych w odbiorze powieści Lema. Książka opowiada o młodym lekarzu, Stefanie Trzynieckim, który po studiach znajduje pracę w szpitalu psychiatrycznym. Akcja dzieje się podczas II wojny światowej, okupacji hitlerowskiej. Wojna jest tu jednak tylko pretekstem do rozważań  filozoficzno-moralnych, tak jak i perypetie bohaterów. Na małej przestrzeni odciętego od świata szpitala psychiatrycznego, udało się autorowi zainscenizować dramat człowieka jako istoty rozdartej między umysł i ciało, a przy tym desperacko poszukującej sensu egzystencji i próbującej ocalić swój etyczny instynkt w obliczu nowego europejskiego nihilizmu, atakującego od zewnątrz i także od środka-pod postacią choroby duszy.

2. Andrzej Szczypiorski - "Początek"

Zbiór opowiadań dotyczących  tych samych osób powiązanych ze sobą więzami przyjaźniami, sąsiedztwa, znajomości. Akcja toczy się  w Warszawie, podczas  II wojny światowej, i krąży wokół problematyki getta, ukrywania żydów, ratowania ich dzieci, ale także denuncjacji. Warszawa w prozie Szczypiorskiego to wielokulturowe miasto, w którym nie łatwo jest jednoznacznie określi co jest białe a co czarne.

 

3. Włodzimierz Odojewski - "Jedźmy, wracajmy"

Opowieść o tym jak w beztroskie dotąd dzieciństwo wkrada się koszmar wojny. Ostatnie dni beztroski i niewinności w upalne lato,  podczas którego, jak kilkakrotnie podkreśla narrator, coś wisiało w powietrzu i narastało, im bliżej końca lata. Autor skupia się nie tylko na ostatnich dniach sierpnia 1939 roku, ale też na wcześniejszych i późniejszych czasach. To próba przypomnienia sobie jak było kiedyś, a także uporania się z demonami przeszłości.

 

4. Erich Maria Remarque - "Czas życia i czas śmierci"

Opowieść o losach Ernsta Graebera, młodego żołnierza Wermachtu. Graeber otrzymuje urlop, i mimo zmierzającej ku klęsce niemieckiej ofensywie w Rosji, wraca w rodzinne strony.  Tam, zamiast chwili oddechu, odpoczynku, jest świadkiem upadku swojej ojczyzny. Przezywa też wielką miłość. Musi jednak wrócić na front, pełen wątpliwości staje do dalszej walki, w której nie ma zwycięzców.

5. Stanisław Dygat - "Jezioro Bodeńskie"

„Jezioro Bodeńskie” opowiada o pobycie młodego mężczyzny,   o polsko – francuskich korzeniach, w niemieckim obozie dla Francuzów i Anglików w Konstancy nad Jeziorem Bodeńskim. W tych niecodziennych, odrealnionych warunkach, przypominających trochę szkołę z internatem o zaostrzonym rygorze, dochodzi do małej wojny między osadzonymi, reprezentującymi różne narodowości. Refleksje i marzenia bohatera, wywodzące się z rodzimych wzorców literackich, są tu skonfrontowane z codziennością życia w otoczeniu internowanych kolegów-cudzoziemców. Wyczytane w literaturze romantycznej wzorce postępowania okazują się nic nie warte gdy charakter nie taki i dusza miękka jak guma, elastyczna jak plastelina.

6. Bohumil Hrabal - "Pociągi pod specjalnym nadzorem"

Powieść rozgrywająca się w czasach wojny, ale właściwie nie o samej wojnie, chociaż jest ona obecna. Miłosz Pipka, młody pracownik kolei, główny bohater, ma dokonać aktu dywersji, rzucając bombę w niemiecki pociąg, który będzie przejeżdżał przez stację kolejową, podczas jego dyżuru. Do zamachu dochodzi, ale dowiadujemy się o tym mimochodem. Dla młodego człowieka znacznie ważniejsze od rozgrywającej się gdzieś tam wojny, są jego prywatne sprawy. Jest lekko, z dystansem i przymrużeniem oka. Typowo czesko.

7. Miklós Nyiszli - "Byłem asystentem doktora Mengele"

O okropieństwach jakie miały miejsce w obozach koncentracyjnych napisano już wiele. Mam jednak wrażenie, zwłaszcza obserwując to co się dzieje ostatnio w mediach, że coraz mniej osób o tym wie, pamięta, chce pamiętać. A musimy pamiętać, by do bestialstwa, jakiego dopuścił się chociażby bohater tej książki, doktor Mengele, jeśli w ogóle zasługuje na to miano, nigdy więcej nie doszło. Przez placówkę eksperymentalną Sonderkommando przewinęły się setki ofiar, które uśmiercano, aby zdobyć materiał do „naukowych” badań. Węgierski lekarz anatomopatolog Miklos Nyiszli, więzień Oświęcimia, w 1944 roku był w obozie przydzielony do pracy przy eksperymentach.  Ta książka jest rzeczową, beznamiętną relacją człowieka wtajemniczonego, który chcąc nie chcąc musiał brać w tym udział.

8. Krystyna Chiger, Daniel Paisner - "Dziewczynka w zielonym sweterku"

Zielony sweterek istnieje do dziś. Jest eksponatem w waszyngtońskim Muzeum Holocaustu. Prawdziwa historia Krystyny Chiger – żydowskiej dziewczynki, której życie w czasie wojny ocalił Leopold Socha – polski kanalarz ze Lwowa. Przez 14 miesięcy pomagał i dawał schronienie ukrywającej się w kanałach grupie uciekinierów z getta. To, co wydawało się okazją do zarobku, stało się jednak heroiczną walką o życie ludzkie. Tytułowa dziewczynka to ośmioletnia Krysia, która opowiada o pobycie w lwowskim getcie i codzienności w cuchnących kanałach. Jej historia jest pełna kontrastów – między przedwojennym, luksusowym życiem rodziny Chigerów a miesiącami spędzonymi w ciemności, brudzie i wilgoci. Ta książka jest zadziwiającym i budzącym nadzieję dowodem siły ludzkiego charakteru. Jest w niej wszystko: strach, rozpacz, miłość, modlitwa, zdrada, nadzieja, intymność.

9. Joseph Heller - "Paragraf 22"

Jedna z najwybitniejszych powieści XX wieku, oraz najsłynniejsza powieść na temat II wojny światowej. Powieść pełna czarnego humoru, ukazuje bezsens wojny i armii jako instytucji, wyśmiewa mechanizmy społeczne rządzące się logiką absurdu. Jej bohaterowie to zbiorowisko wariatów, fanatyków, oportunistów, ale nade wszystko ludzi którzy mają jeden wspólny cel – za wszelką cenę przeżyć…

10. Zofia Posmysz - "Wakacje nad Adriatykiem"

Jeśli chodzi o Panią Zofię Posmysz, to polecam wszystko co wyszło spod jej pióra. Ta powieść, jest dziś jednak bardzo mało znana. Leży w cieniu jej popularniejszej siostry, „Pasażerki”.”Wakacje nad Adriatykiem” to historia dwóch kobiet, które znalazły się w piekle. Obie prezentują odmienne postawy. Pierwsza wierzy, że uda jej się przeżyć. Druga nie ma nawet nadziei.Choć wcześniej się nie znały, zaczyna je łączyć szczególna więź. Silniejsza wie, że musi uratować słabszą. Zrobi dla niej wszystko. Nawet to, do czego w innym czasie nie byłaby zdolna. Ale czy da się uratować kogoś, kto sam wydał na siebie wyrok? Jak niemal wszystko co napisała ta niezwykła kobieta, powieść oparta jest na wydarzeniach, których sama była świadkiem w obozie.

  • Irek Jabłoński

    Ciekawy wybór . Kilka z prezentowanych książek czytałem. Osobiście dokonałbym innego wyboru, ale każdy ma prawo do swoich osobistych ocen

    • A jaki byłby twój wybór?

      • Irek Jabłoński

        Numer jeden : Z Fałszywym Ausweisem w prawdziwej Warszawie – Stanisława Jankowskiego